13. PORADNIE PSYCHOLOGICZNO-WYCHIOWAWCZE
Napisał: Redakcja   
środa, 05 styczeń 2005

13. PORADNIE PSYCHOLOGICZNO-WYCHIOWAWCZE


Adler i jego uczniowie zmierzają do tego, aby znajomość duszy ludzkiej stała się powszednim dobrem, aby każda matka, każdy nauczyciel, każdy w ogóle człowiek rozumiał pobudki, własnego i cudzego zachowania się i aby umiał odpowiednio postępować z ludźmi. Adlerowskie metody wychowawcze mogą i powinny przeniknąć do każdej rodziny, szkoły, do wszelkich w ogóle instytucyj, mających za główny lub uboczny cel wychowanie. Wskazówki, jakie daje psychologia indywidualna, są dostatecznie proste, aby mogły być dostępne nawet dla sfer mało wykształconych.



 

Omawiając obszernie szkołę Adlera nie można nie wspomnieć choćby pokrótce
o sposobach, jakimi propaguje ona swą wiedzą wśród szerokich warstw zainteresowanych osób i udziela porad potrzebującym.

 

W pierwszym rzędzie należy tu wspomnieć o poradniach wychowawczych[i]. W Wiedniu, który był ośrodkiem działalności szkoły adlerowskiej, pierwsza poradnia wychowawcza powstała w roku 1920, a w roku 1929 poradni, pozostających pod bezpośrednim kierunkiem psychologów indywidualnych, było 28. Poza Wiedniem poradnie takie istnieją w szeregu innych miast różnych krajów.

 

W każdej poradni pracuje lekarz i pedagog, obaj o gruntownym wykształceniu psychologicznym. Wielu porad udzielić może sam wychowawca-psycholog, współpraca lekarza jest jednak niezbędna, gdyż, jak wiemy już dobrze z poprzednich rozważań, trudności wychowawcze bardzo często są ściśle sprzęgnięte z niedomaganiami fizycznymi. Pracować w poradni wychowawczej może jedynie lekarz o wykształceniu psychologiczno-pedagogicznym.

 

Do poradni przychodzą rodzice z dziećmi, szkoły nadsyłają trudne przypadki, czasem zgłaszają się dzieci same. Zależnie od tego, czy porada jest kosztowna, czy dość tania lub bezpłatna, działalność poradni może zataczać szersze lub więsze kręgi. Wiedeńskie poradnie były bezpłatne i to oczywiście umożliwiało niesienie pomocy najszerszym warstwom potrzebujących.

 

Poradnie udzielają wskazówek zarówno dzieciom, jak rodzicom i nauczycielom. Porady dla rodziców i nauczycieli są niemniej ważne niż porady dla dzieci, a częstokroć ważniejsze, kiedy trudności wychowawcze powstają wskutek błędów wychowawców.

 

Porada odbywa się zazwyczaj w ten sposób, że doradca naprzód rozmawia z matką, podczas gdy dziecko znajduje się w przyległym pokoju, a potem, matka wychodzi, doradca zaś rozmawia z dzieckiem. Każdy może przyjść do poradni i przysłuchiwać się rozmowom. Czy porady powinny odbywać się przy drzwiach zamkniętych czy też publicznie — to zagadnienie było wielokrotnie dyskutowane.

 

Na podstawie długoletniego doświadczenia Adler i jego uczniowie twierdzą, że jawność obrad jest bezwzględnie pożyteczna. Dzieci co najwyżej w pierwszych chwilach czują się skrępowane obecnością szeregu przysłuchujących się. Zainteresowanie wielu osób sprawą dziecka podnosi je na duchu, zwiększa jego poczucie wspólnoty z ludźmi, daje mu przeświadczenie, że go nie lekceważą w poradni. Poza tym doradca może nieraz wyzyskać obecność publiczności dla celów terapeutycznych. Chcąc np. dodać otuchy ambitnemu dziecku, które czuje się złamane i zgnębione tym, że dostało dwójkę w szkole, doradca zwraca się do publiczności z pytaniem, czy jest wśród obecnych ktoś taki, kto nigdy dwójki w szkole nie dostał — nikt się nie zgłasza. Jeśeli jednak tematem porady jest sprawa drażliwa, rozmowy toczą się przy drzwiach  zamkniętych. Tak samo w wypadkach, gdy petent sam domaga się, aby porada odbywała się bez świadków postronnych; psychologia indywidualna unika wszelkiej przemocy, więc i w tym przypadku nic nie chce narzucać.

 

Przysłuchiwanie się poradom jest oczywiście znakomitym środkiem bliższego zapoznawania się z teorią i praktyką psychologii indywidualnej. Toteż osoby pragnące wyszkolić się w tej dziedzinie chętnie odwiedzają poradnie.

 

Jaki przebieg ma porada, o tym z grubsza można było sobie wyrobić pojęcie na podstawie wszystkich dotychczasowych rozważań. Doradca na podstawie szczegółowej rozmowy z matką (względnie z inną osobą dorosłą) i z dzieckiem stara się ustalić istotę
i przyczyny trudności, uchwycić styl życiowy dziecka i udzielił odpowiednich wskazówek. Zazwyczaj, jak wiemy, chodzi o to, aby dziecku w ten lub inny sposób dodać odwagi.

 

Szczególnie ostrożnie należy postępować w rodzicami. Nie wolno ich ostro krytykować, nie wolno w jaskrawy sposób wytykać im ich błędów, ani też narzucać arbitralnie własnych metod wychowawczych. Doradca musi być ogromnie uprzejmy zarówno z dzieckiem, jak z matką, wszyscy zgłaszający się muszą widzieć wyraźnie, że ich zmartwienia spotykają się tu z żywym i serdecznym zainteresowaniem. Dobry doradca oprócz gruntownej wiedzy musi posiadać jeszcze i szczególne zdolności do nawiązywania kontaktu z ludźmi oraz dar pozyskiwania sobie zgłaszających się osób i wzbudzania, w nich zaufania.

 

Każdy szukający pomocy w poradni musi wyjść z niej podniesiony na duchu. Nigdy nie wolno dawać petentom do zrozumienia, że ich wypadek uważa się za beznadziejny lub prawie beznadziejny.

 

Rzadko kiedy wystarcza jedna porada. Najczęściej poleca się dziecku i matce albo samemu dziecku, lub samej matce przyjść jeszcze raz po pewnym czasie, względnie stale przychodzić w pewnych odstępach czasu (co miesiąc, co tydzień i częściej). Czasem doradca prosi, aby przyszedł i ojciec dziecka albo któreś z rodzeństwa. Wiadomo, że przyczyny wielu trudności tkwią właśnie w którymś z członków rodziny, na którego doradca musi wpłynąć, ażeby móc uzdrowić zgłaszające się dziecko.

 

Poradnia utrzymuje też kontakt ze szkołą. Bez współpracy jednego lub kilku nauczycieli czasem uzdrowienie dziecka jest nieosiągalne.

 

Przebieg rozmowy doradcy z opiekunami dziecka lub z nim samym bywa bardzo rozmaity. Dużą rolę odgrywa tu doświadczenie doradcy. Dla ułatwienia rozmowy rodzicami istnieje kwestionariusz, zawierający szereg pytań, mogących oświetlić przyczyny trudności wychowawczych. Kwestionariusz daje pewien schemat rozmowy. Wybór i kolejność pytań zależą od rodzaju omawianego wypadku.

 

Kwestionariusz ten przytaczamy w całości.

 

Zarys kwestionariusza

mającego ułatwić zrozumienie dzieci trudnych do prowadzenia

 i postępowanie z nimi. Ułożony i objaśniony przez

„Międzynarodowy Związek dla Psychologii Indywidualnej”[ii].

1. Od jak dawna dziecko daje powód do skarg? Jaka była zewn?trzna i duchowa sytuacja dziecka, gdy się ujawniły uchybienia?

Ważne są: zmiany środowiska, wstąpienie do szkoły, zmiana szkoły, zmiana nauczyciela, przyjście na świat młodszego rodzeństwa, niepowodzenia w szkole, nowe przyjaźni, choroby dziecka, i rodziców itd.

2. Czy dziecko już przedtem zwracało na siebie w jakiś sposób uwagę? Fizyczną lub duchową nieudolnością? Tchórzostwem? Niedbalstwem? Trzymaniem się na osobności? Niezręcznością? Zazdrością? Niesamodzielnością przy jedzeniu, ubieraniu, myciu, kładzeniu się spać? Czy boi się samotności? ciemności? Czy zdaje sobie sprawę z roli swej płci? Pierwszorzędne, drugorzędne, trzeciorzędne cechy płciowe? Jak traktuje drugą płeć? Jak daleko sięga jego uświadomienie płciowe? Czy jest pasierbem, względnie pasierbicą? Dzieckiem nieślubnym? Czy jako małe dziecko było oddane na wychowanie? Jacy byli jego opiekunowie? Czy pozostaje jeszcze z nimi w kontakcie? Czy we właściwym czasie nauczyło się chodzić i mówiś? Bez błędów? Czy zęby rozwinęły się we właściwym czasie? Czy były większe trudności przy nauce pisania, rachowania, rysowania, śpiewu, pływania? Czy w wyraźny sposób, przywiązało się do jednej jedynej osoby? do ojca? matki? dziadków? niańki?

Należy zwrócić uwagę, czy nie da się wykryć wrogiego nastawienia do życia oraz na przyczyny wywołujące poczucie niższości, na skłonność do omijania trudności i pewnych osób, na rysy egoizmu i wrażliwości.

3. Czy dziecko sprawiało wiele kłopotów? Czego i kogo boi się najwięcej? Czy krzyczało
w nocy? Moczyło łóżko? Czy objawia żądzę władzy? Czy również w stosunku do silnych, czy tez tylko w stosunku do słabych? Czy objawiało wyrażną ochotą, aby leżeć w łóżku jednego
z rodziców? Czy jest nieruchawe? niezręczne? rachityczne? inteligentne? Czy często je drażniono i wyśmiewano? Czy objawia próżność, jeśeli chodzi o włosy, ubranie, obuwie? Czy dłubie w nosie? obgryza paznokcie? jest żarłoczne ?

Idzie o ustalenie czy dziecko z większą lub mniejszą odwagą dąży do wywyższenia się. Czy przekora stała na przeszkodzie opanowywaniu popędów.

4. Czy dziecko łatwo nawiązywało stosunki koleżeńskie, czy też było nieznośne i dręczyło ludzi i zwierzęta? Czy ma skłonność do przewodzenia? Czy też trzyma się w odosobnieniu? Jest zbieraczem? Skąpe? Chciwe pieniędzy?

Dotyczy to jego zdolności do kontaktu z ludźmi i stopnia jego braku odwagi.

5. Jakie jest teraz pod tymi wszystkimi względami? Jak się zachowuje w szkole? Czy chętnie chodzi do szkoły? Spóźnia się? Czy przed pójściem do szkoły jest podniecone, spieszy się? Gubi książki, teczkę, zeszyty? Denerwuje się przed klasówkami i egzaminami? Zapomina odrobić lekcje albo sprzeciwia się ich odrabianiu? Marnuje czas? Jest leniwe? Nieudolne? Nie może się skupić? Przeszkadza na lekcjach? Jak się odnosi do nauczyciela? krytycznie? arogancko? obojętnie? Prosi drugich o pomoc w odrabianiu lekcyj. czy też czeka zawsze na ich wezwanie? Czy ma ambicje w zakresie gimnastyki i sportu? Czy uważa siebie za częściowo lub całkowicie niezdolne? Czy czyta bardzo dużo? Jaką lekturę najchętniej? Kradnie? Kłamie?

Te pytania dają wgląd w przygotowanie dziecka do szkoły i w wynik eksperymentu, jakim jest dla dziecka szkoła, oraz w ustosunkowanie się jego do trudności.

6. Dokładne dane o stosunkach domowych, o chorobach rodziny, o alkoholizmie, skłonnościach przestępczych, nerwicach, niedorozwoju umysłowym, luesie, epilepsji. O stopie życiowej rodziny. Wypadki śmierci w rodzinie. W jakim wieku było wtedy dziecko? Czy jest sierotą? Czyj wpływ dominuje w rodzinie? Czy wychowanie jest surowe, gderliwe, rozpieszczające? Czy wzbudza się w dzieciach strach przed życiem? Jaką dziecko ma opiekę?

Odpowiedzi wskazują jakie jest położenie dziecka w rodzinie i jak ta sytuacja na nie podziałała.

7. Które miejsce w rodzeństwie zajmuje dziecko? Czy jest najstarsze, drugie, najmłodsze, jedyne, jedyny chłopiec, jedyna dziewczynka? Współzawodnictwo? Często płacze? złośliwie się śmieje? Ma skłonność do poniżania drugich?

Ważne dla charakterologii, rzuca światło na stosunek dziecka do drugich.

8. Piany zawodowe dziecka? Co myśli o małżeństwie ? Jaki jest zawód członków rodziny? Jakie jest pożycie małżeńskie rodziców?

Te dane ułatwiają wysnucie wniosków co do odwagi i wiary dziecka w przyszłość.

9. Ulubione zabawy? Ulubione opowiadanie ? Ulubione postaci z historii i poezji? Czy chętnie przeszkadza innym w zabawach? Gubi się we własnych fantazjach? Myśli trzeźwo nie poddając się fantazji? Marzenia?

Z odpowiedzi widać jakiego bohatera rolę pragnęłoby dziecko odegrać. Kontrast miedzy ideałem a zachowaniem się dziecka jest oznaką braku odwagi.

10. Najdawniejsze wspomnienia? Sny, które wywarły wielkie wrażenie lub często się powtarzają? (O lataniu, padaniu, o tamowaniu ruchów, spóźnianiu się na pociąg, wyścigach, uwięzieniu, sny lękowe).

Można przy tym często Wykryć skłonność do odosobniania się, ostrzegawcze głosy nawołujące do przesadnej ostrożności, ambicję, pociąg do pewnych osób, życia na wsi itp.

11. Pod jakim względem dziecko jest onieśmielone? Czy, myśli, że je stawiają niżej od innych? Czy lubi, gdy inni zwracają na nie uwagę i chwalą je? Czy jest przesądne? Omija trudności? Rozpoczyna różne rzeczy, aby je zaraz potem rzucić? Jest niepewne swej przyszłości? Wierzy w ujemne działanie dziedziczności? Czy otoczenie onieśmielało je systematycznie? Czy ma pesymistyczny pogląd na świat?

Stąd można uzyskać cenne wskazówki, że dziecko straciło wiarę w siebie i szuka drogi w fałszywym kierunku.

12. Inne złe przyzwyczajenia, jak wykrzywianie się, udawanie głupiego, robienie z siebie małego dziecka, błaznowanie?

Mało odważne próby zwracania na siebie uwagi.

13. Czy dziecko ma błędną, wymowę? Czy jest brzydkie? Ma zniekształconą stopę? nogi
w kształcie litery X lub O? nieprawidłową budowę? Nienormalnie grube? nienormalnie duże? nienormalnie małe? Czy posiada wady wzroku, słuchu? Umysłowo niedorozwinięte? Leworęczne? Chrapie w nocy? Jest uderzająco piękne?

Idzie tu o trudności życiowe, które dziecko zazwyczaj przecenia. Może wskutek tego wpaść w trwały nastrój onieśmielenia. Dzieci bardzo piękne często również źle się rozwijają. Nabierają przekonania, że mogą wszystko otrzymać w darze, bez wysiłku, i nie dbają o właściwe przygotowanie do życia.

14. Czy dziecko często mówi o tym, że nie posiada zdolności, których wymaga szkoła, praca, życie? Czy ma myśli samobójcze? Czy Istnieje związek czasowy między jego niepowodzeniami i przekroczeniami? (zaniedbanie, tworzenie band). Czy ceni nadmiernie zewnętrzne powodzenie? Czy jest służalcze? Przesadnie pobożne? Buntowniczo usposobione?

Objawy daleko posuniętego braku odwagi; brak odwagi powstaje często dopiero po nieudanych próbach wybicia się, które się nie powiodły będą dlatego, że nie prowadziły do właściwego celu, będą wskutek braku zrozumienia u otaczających. Dziecko zaczyna szukać kompensacji na innym polu.

15. Dodatnie .wyczyny dziecka.

Doniosła wskazówka, w jaką stronę można by skierować zainteresowania, skłonności
i przygotowanie dziecka.


Ugrupowanie pytań w tym kwestionariuszu wydaje się miejscami chaotyczne. Nie jest to jednak rzeczą ważną, bo w myśl intencyj jego twórców kwestionariuszem w żadnym razie nie należy posługiwać się dla zadawania pytań punkt za punktem; służy on jedynie jako pomoc w swobodnej rozmowie.


Dla niektórych trudnych przypadków poradnia jest niewystarczająca. Leczenie wymaga czasem całkowitej izolacji dziecka od domu rodzinnego. Do tego celu służą internaty wychowawcze, prowadzone przez psychologów indywidualnych. Dotychczas istnieją jedynie prywatne internaty wychowawcze, dostępne wobec tego tylko dla sfer zamożniejszych.


Oczywistą jest rzeczą, że ani poradnie, ani internaty wychowawcze nie mogą w dostatecznej mierze zapobiec olbrzymiej ilości błędów wychowawczych, z jakimi stykamy się na każdym kroku. Do poradni, a tym bardziej do internatów wychowawczych, trafiają jedynie poważniejsze przypadki i to nie wszystkie. Koniecznym postulatem wychowawczym jest dokładne zaznajomienie jak najszerszych rzesz rodziców i nauczycieli ze wskazaniami psychologii indywidualnejiii]. W tym celu organizują adlerowcy kursy i wykłdy, wydają popularne książki itp.

 

Mówiliśmy jedynie o poradnictwie dla młodzieży. Poradnictwo dla dorosłych jest niemniej potrzebne. Istnieją też, zarówno w Wiedniu jak w innych miastach, poradnie dla dorosłych. Wielu lekarzy, należących do szkoły Adlera, uprawia w swej prywatnej praktyce terapię adlerowską.

[i] Poradniom wychowawczym poświęcony jest m. in. zeszyt 3. tomu 7. „Intern. Zeitschr. f. Individualpsych.", 1929.
[ii] 1) Kwestionariusz zamieszczony jest w „Intern. Zeitschr. f. Individualpsych.", 2, 1923, Nr 2, str. l—3, oraz z drobnymi zmianami w „Individualpsych. in der Schule".
[iii] W szkolnictwie obowiązek bliskiego zaznajomienia się z psychologią indywidualną i udzielania tej wiedzy nauczycielom i rodzicom powinien spoczywać przede wszystkim na psychologach szkolnych.